Burak ćwikłowy to jedno z tych warzyw, które od końca lata aż do późnej wiosny zawsze mam w lodówce. Jest jednocześnie ziemisty i słodki, a jego głęboka czerwień nadaje nawet zwykłemu, codziennemu daniu odrobinę odświętnego charakteru. Botanicznie nazywa się Beta vulgaris subsp. vulgaris i należy do grupy Conditiva – czyli buraków uprawianych dla okrągłego, soczystego korzenia. Jest blisko spokrewniony zarówno z burakiem cukrowym, jak i z boćwiną.
Większość z nas zna buraki jako dodatek do obiadu – ćwikłę z chrzanem albo ciepłe buraczki do mięsa – ale potrafią one znacznie więcej: od chrupiącej surówki po miękkie, pieczone kawałki o niemal karmelowej słodyczy. Pieczenie to moja ulubiona metoda, a airfryer sprawdza się tu doskonale: gorące powietrze koncentruje słodycz, a ja nie muszę włączać dużego piekarnika.
W tym haśle Encyklopedii żywności omawiam historię, smak, wartości odżywcze, uprawę i przechowywanie buraka ćwikłowego – a także dzielę się sposobami, z których sam korzystam, gdy buraki trafiają do airfryera.
Szacowany czas czytania: 6 minut
Historia i pochodzenie
Od buraka nadmorskiego do ogrodu warzywnego
Burak ćwikłowy pochodzi od buraka nadmorskiego, Beta vulgaris subsp. maritima, dzikiej rośliny rosnącej na wybrzeżach. Został udomowiony na starożytnym Bliskim Wschodzie, a na początku wcale nie chodziło o korzeń – liczyły się zielone liście.
Roślinę uprawiali Egipcjanie, Grecy i Rzymianie, a od czasów rzymskich przyjmuje się, że uprawiano ją także dla korzenia. Wspomina się o niej już w babilońskich pismach z VIII wieku p.n.e., więc towarzyszy nam od tysiącleci.

Sok, który barwił wino
Intensywna barwa buraka ma także własną historię. W połowie XVII wieku sokiem często barwiono wino. Tę właściwość sam wykorzystuję w kuchni, gdy lukier albo domowy makaron ma mieć naturalny różowy kolor.
Smak i aromat
Słodki i ziemisty
Burak ma smak, który od razu można rozpoznać: słodki, ziemisty i odrobinę mineralny. Słodycz pochodzi z naturalnego cukru zawartego w korzeniu – 6,76 g na 100 g – natomiast ziemistą nutę zawdzięcza substancji zwanej geosminą. To ta sama substancja, która odpowiada za zapach świeżej ziemi po przelotnym deszczu.
Surowy, pieczony lub marynowany
Surowy burak jest chrupiący i świeży, z wyraźną ziemistą nutą. Po upieczeniu staje się miękki, słodycz wychodzi na pierwszy plan, a smak ziemi robi się bardziej zaokrąglony. Marynowany zyskuje lekką kwaskowatość octu, która równoważy słodycz – dlatego marynowane buraki tak dobrze pasują do tłustych dań, takich jak pasztet czy kotlet schabowy.
Żółte i pasiaste odmiany
Poza klasycznymi ciemnoczerwonymi burakami znajdziesz też buraki żółte oraz włoską odmianę Chioggia, która w środku ma różowe i białe kręgi. Żółte są łagodniejsze w smaku i nie farbują tak mocno – dlatego sprawdzą się, jeśli nie chcesz, żeby całe danie zrobiło się różowe.
Zastosowanie w kuchni
W kuchni polskiej
W polskiej kuchni burak jest niemal niezastąpiony: podaje się go jako ćwikłę z chrzanem do wędlin, jako ciepłe buraczki obok kotleta schabowego czy mielonego, a także jako bazę zup – od czerwonego barszczu po wiosenną botwinkę. Starty surowy burak trafia ponadto do surówek.
W kuchniach świata
Burak zajmuje ważne miejsce w kuchni Europy Środkowo-Wschodniej, ale pojawia się też w klasykach z innych zakątków świata. Oto kilka z nich:
- Barszcz ukraiński (Ukraina): zupa buraczana o głębokiej, rubinowej barwie.
- Pariserbøf (Dania): duński befsztyk z mielonej wołowiny, podawany klasycznie z burakami, kaparami, chrzanem, cebulą i surowym żółtkiem.
- Biff à la Lindström (Szwecja): kotlety mielone z marynowanymi burakami i kaparami w masie mięsnej.
- Pyttipanna (Szwecja): szwedzka smażona potrawka z ziemniaków i mięsa, podawana z marynowanymi burakami.
- Labskaus (północne Niemcy): klasyczne danie marynarzy, w którym nie może zabraknąć buraka.
- Burgery (Australia i Nowa Zelandia): plasterek marynowanego buraka to klasyczny dodatek.
W airfryerze
W airfryerze piekę buraki na dwa sposoby. Całe i zawinięte w folię aluminiową stają się soczyste i miękkie aż do samego środka. Obrane, pokrojone w cząstki lub kostkę i wymieszane z odrobiną oleju i soli zyskują lekko skarmelizowaną powierzchnię i miękki, słodki środek.
Pokrój kawałki na mniej więcej jednakową wielkość, aby zmiękły w tym samym czasie, i kilka razy w trakcie pieczenia potrząśnij koszykiem. Buraki są gotowe, gdy nóż łatwo w nie wchodzi. Jeśli pieczesz je razem z innymi warzywami korzeniowymi, ułóż buraki po jednej stronie koszyka – w przeciwnym razie wszystko zrobi się różowe. Cienkie plasterki mogą zresztą zamienić się w chrupiące chipsy buraczane.
Korzyści zdrowotne
Wartości odżywcze
Tak wyglądają wartości odżywcze w 100 g surowego buraka:
- Energia: 43 kcal
- Węglowodany: 9,56 g (w tym cukry 6,76 g)
- Błonnik: 2,8 g
- Białko: 1,61 g
- Tłuszcz: 0,17 g
- Foliany: 109 µg
- Potas: 325 mg
- Mangan: 0,329 mg
Betanina i azotany
Czerwony kolor pochodzi od betaniny, barwnika z grupy betalain. Burak pobiera ponadto azotany z gleby, więc ich zawartość różni się w zależności od korzenia. Buraki mogą zawierać dużo azotanów, a ich nadmiar uważa się za zagrożenie dla zdrowia. Dlatego z przyjemnością jem je jako naturalny element urozmaiconej diety – ale nie w dużych ilościach codziennie.
Gdy mocz robi się czerwony
Jeśli jesz dużo buraków, zarówno mocz, jak i stolec mogą przybrać czerwonawy kolor. Zjawisko to nazywa się beeturia i jest nieszkodliwe, ale można je pomylić z krwią – dlatego warto o nim wiedzieć, zanim zaczniesz się martwić.
Uprawa
Buraki są wdzięczne w uprawie, także dla osób, które dopiero zaczynają przygodę z ogrodem warzywnym.
Warunki wzrostu
- Ziemia: żyzna, wilgotna i spulchniona, najlepiej z dodatkiem kompostu.
- Woda: utrzymuj ziemię wilgotną przez cały okres wzrostu.
- Światło: słoneczne stanowisko.
- Temperatura ziemi: co najmniej 6 °C przed siewem.
- Donica i podwyższona grządka: buraki bez problemu można uprawiać w obu.
- Mróz: buraki nie znoszą mrozu, ale z lekkim okryciem poradzą sobie z niewielkim przymrozkiem nocnym.
Jak uprawiać buraki
Czas całkowity: 2-3 miesiące
- Przygotuj ziemię
Wybierz słoneczne miejsce, dokładnie spulchnij ziemię i wymieszaj ją z kompostem, aby była żyzna i dobrze zatrzymywała wilgoć.
- Wysiej nasiona
Wysiewaj do gruntu od maja do początku lipca, gdy ziemia ma co najmniej 6 °C. Nasiona układaj na głębokości ok. 2-3 cm, w odstępach ok. 8 cm, a między rzędami zostaw 25-30 cm. Buraki do przechowywania i marynowania wysiewa się w czerwcu.
- Przerzedź i podlewaj
Przerzedź rośliny, aby korzenie miały miejsce do wzrostu, i przez cały czas utrzymuj ziemię wilgotną.
- Zbiór
Zbieraj od sierpnia do października, gdy korzeń ma co najmniej 4 cm średnicy, ok. 55-65 dni od wykiełkowania. Skręć liście zamiast je ucinać i wykop buraki, zanim pojawią się nocne przymrozki.

Moja najlepsza rada przy zbiorach
Podczas zbiorów skręć liście zamiast je ucinać – dzięki temu korzeń nie „krwawi”. Sam wysiewam jeden rządek w maju na pierwsze buraki, które piekę w całości w airfryerze, i dodatkowy rządek w czerwcu na buraki do przechowywania i marynowania.
Przechowywanie
W lodówce
Świeże buraki wytrzymują w lodówce kilka tygodni, jeśli włożysz je do plastikowej torebki z dziurkami. Przed włożeniem do lodówki skręć liście, żeby nie wyciągały wilgoci z korzenia.
Długie przechowywanie i mrożenie
Jeśli masz dużo buraków z ogrodu, możesz je przechowywać pół roku lub dłużej – aż do wiosny. Potrzebujesz do tego ciemnego, chłodnego miejsca wolnego od mrozu i z niewielką wentylacją. Oto możliwości:
- Piasek: układaj buraki w piasku w temperaturze ok. 0–2 °C.
- Jedna warstwa: rozłóż je luźno w jednej warstwie, aby powietrze miało do nich dostęp.
- Kopiec ziemny: staroświeckie rozwiązanie, jeśli masz miejsce w ogrodzie.
- Zamrażarka: obierz buraki, pokrój je w plasterki i zamroź.
Wypróbuj ten przepis
Naturalna słodycz buraka najpełniej ujawnia się podczas pieczenia, a suche, krążące ciepło airfryera jest do tego jak stworzone. Wypróbuj nasz przepis na Pieczone buraki w airfryerze – buraki stają się miękkie i słodkie, a ty nie musisz włączać piekarnika. Sam posypuję je tuż przed podaniem pokruszonym serem feta, prażonymi orzechami włoskimi i odrobiną świeżego tymianku. W ten sposób dostajesz ciepły dodatek, który równie dobrze pasuje do kurczaka, ryby i zielonej sałaty.
Najczęściej zadawane pytania
To zależy od ciebie. Jeśli pieczesz je w całości w folii aluminiowej, skórkę łatwo zetrzeć po upieczeniu. Jeśli mają być pokrojone w cząstki lub kostkę, najpierw je obieram. Najlepiej załóż rękawiczki, bo barwnik zostaje na palcach.
To zjawisko nazywa się beeturia i wynika z czerwonego barwnika zawartego w burakach. Jest nieszkodliwe, ale można je pomylić z krwią. Jeśli mocz ma czerwonawy odcień, choć buraków nie było w twojej diecie, warto skonsultować się z lekarzem.
Świeże buraki wytrzymują w lodówce kilka tygodni w plastikowej torebce z dziurkami. Przechowywane w piasku w ciemnym, chłodnym miejscu wolnym od mrozu, w temperaturze ok. 0–2 °C, mogą wytrzymać pół roku lub dłużej. Można je też mrozić obrane i pokrojone w plasterki.
Polskie buraki zbiera się od sierpnia do października. Ponieważ można je przechowywać pół roku lub dłużej, polskie buraki znajdziesz w sklepach nawet do wiosny.
Tak. Starty surowy burak jest chrupiący i świeży i dobrze pasuje do surówek i sałatek. Jego smak jest bardziej ziemisty niż w burakach pieczonych, w których wyraźniej wychodzi słodycz.
Fakty o buraku ćwikłowym
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Nazwa polska | Burak ćwikłowy |
| Nazwa łacińska | Beta vulgaris subsp. vulgaris (grupa Conditiva) |
| Rodzina | Amaranthaceae (szarłatowate) |
| Typ rośliny | Warzywo korzeniowe |
| Odporność na mróz | Nie znosi mrozu; z lekkim okryciem poradzi sobie z niewielkim przymrozkiem nocnym |
| Światło | Słoneczne stanowisko; można uprawiać w donicy i na podwyższonej grządce |
| Ziemia | Żyzna, wilgotna i spulchniona, najlepiej z kompostem |
| Siew/sadzenie | Do gruntu: maja–początek lipca, gdy ziemia ma co najmniej 6 °C; buraki do przechowywania w czerwcu |
| Zbiór | Sierpień–październik, gdy korzeń ma co najmniej 4 cm średnicy |
| Kalorie na 100 g | 43 kcal |
| Smak | Słodki i ziemisty |
| Zastosowanie w kuchni | Marynowany dodatek, surówki, ćwikła z chrzanem, barszcz czerwony i pieczony w airfryerze |
| Przechowywanie | W lodówce kilka tygodni; w piasku w temp. ok. 0–2 °C pół roku lub dłużej; można mrozić w plasterkach |