Stor ejendom i fensmark hvor dejligt mad kan nydes fra airfryer

Topinambur

Kiedy dni robią się krótkie i zimne, topinambur jest jednym z warzyw, na które cieszę się najbardziej. Guzowate bulwy nie wyglądają zbyt okazale, ale pod cienką skórką kryje się słodkawy, orzechowy smak, który czyni z nich jedne z najlepszych zimowych produktów. A właśnie teraz jest na nie sezon.

Topinambur, Helianthus tuberosus, to wieloletnia roślina z rodziny astrowatych i bliski krewny słonecznika. Choć w niektórych językach, na przykład po angielsku (Jerusalem artichoke), w nazwie pojawia się karczoch, topinambur karczochem nie jest. To, co jemy, to bulwy, które rosną pod ziemią i można je zbierać od jesieni, przez całą zimę, aż do wczesnej wiosny.

W tym haśle poznasz historię, smak i wartości odżywcze – a także moje najlepsze rady dotyczące uprawy, przechowywania i chrupiących bulw topinamburu z airfryera.

Szacowany czas czytania: 6 minut

Historia i pochodzenie

Z Ameryki Północnej do Europy

Topinambur pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie rośnie naturalnie na rozległym obszarze – od środkowej i wschodniej Kanady aż po południowo-wschodnie Stany Zjednoczone. Bulwy były tam jedzone i uprawiane przez rdzenne ludy.

Europejczycy odkryli topinambur w Massachusetts na początku XVII wieku i stamtąd bulwa trafiła przez Atlantyk do Europy. W kolejnych stuleciach pojawiała się w europejskiej sztuce kulinarnej tylko sporadycznie, a prawdziwą popularność zdobyła dopiero wtedy, gdy w latach 80. XX wieku przebiła się nouvelle cuisine, czyli „nowa kuchnia”.

Topinambur

Nazwa, która myli

W wielu językach nazwa tej bulwy kojarzy się z karczochem – po duńsku to jordskok, po angielsku Jerusalem artichoke – i rzeczywiście w smaku wyczuwa się lekką nutę dna karczocha. Tyle że topinambur, zwany też słonecznikiem bulwiastym, to bulwa z rodzaju słonecznik, a karczoch to pąk kwiatowy innej rośliny z tej samej wielkiej rodziny. Karczoch ma zresztą własne hasło w naszej Encyklopedii żywności.

Nazwa „topinambur” pochodzi od francuskiego topinambour i w lekko zmienionej formie funkcjonuje też w Niemczech i we Włoszech. Zapożyczono ją od Tupinambá, ludu z Brazylii, choć sama bulwa pochodzi z Ameryki Północnej.

Smak i aromat

Słodkawy i orzechowy

Surowy topinambur jest chrupiący i soczysty, o łagodnym, słodkawym smaku przypominającym orzechy. Po obróbce cieplnej staje się miękki i kremowy w środku, a słodycz wyraźniej wychodzi na pierwszy plan. Suche, gorące powietrze w airfryerze nadaje mu przy tym złocistą, lekko skarmelizowaną powierzchnię, która świetnie współgra z orzechowym wnętrzem.

Dobre połączenia smakowe

Topinambur uwielbia masło – najlepiej zbrązowione – a także czosnek, tymianek i rozmaryn. Świetnie smakuje też z cytryną, orzechami laskowymi, parmezanem i chrupiącym bekonem, a w zupie szczypta gałki muszkatołowej zawsze się sprawdzi. Ponieważ smak jest łagodny, bulwa poradzi sobie zarówno z prostymi ziołami, jak i z bardziej wyrazistymi przyprawami.

Zastosowanie kulinarne

W polskiej kuchni

W polskiej kuchni topinambur to przede wszystkim zimowe warzywo. Zupa-krem to klasyk, ale bulwa jest równie dobra pieczona w piekarniku, smażona, a nawet zupełnie surowa:

  • Zupa-krem z topinamburu: zmiksowana na aksamitną zupę, najlepiej z odrobiną śmietanki.
  • Pieczony lub smażony topinambur: jako dodatek do mięsa, ryb i drobiu.
  • Topinambur podsmażany na maśle: z dodatkiem świeżych ziół.
  • Surowy topinambur: w cienkich plasterkach lub starty w sałatce, gdzie daje świeżą, orzechową chrupkość.
  • Chipsy z topinamburu: cienkie plasterki, upieczone na chrupko.

W kuchniach świata

We Francji topinambur wykorzystuje się zwłaszcza do velouté i puree. W Piemoncie w północnych Włoszech surowy topinambur macza się w bagna cauda, ciepłym dipie z czosnku i anchois. A w Badenii w południowo-zachodnich Niemczech bulwy są wręcz destylowane na wysokoprocentowy trunek, który również nosi nazwę Topinambur.

W airfryerze

Airfryer jest wręcz stworzony do topinamburu, a ja przygotowuję go głównie na dwa sposoby: jako chrupiące bulwy, przekrojone na połówki lub pokrojone w cząstki, oraz jako cienkie chipsy z topinamburu. Krążące gorące powietrze daje chrupiącą skórkę, a w środku bulwa pozostaje miękka i kremowa.

Moje najlepsze triki: wyszoruj bulwy dokładnie zamiast je obierać, pokrój je na kawałki mniej więcej tej samej wielkości i osusz ręcznikiem papierowym, zanim wymieszasz je z odrobiną oleju i soli. Nie przepełniaj koszyka i kilka razy potrząśnij nim w trakcie pieczenia. Pod koniec dobrze pilnuj chipsów, bo cienkie plasterki bardzo szybko przechodzą od złocistych do zbyt ciemnych.

Korzyści zdrowotne

Wartości odżywcze

Surowy topinambur dostarcza 66 kcal na 100 g i w większości składa się z wody. Wśród składników mineralnych bulwa dostarcza przede wszystkim potasu. Oto najważniejsze wartości na 100 g surowego topinamburu:

  • Woda: 82,1 g
  • Węglowodany: 14,1 g ogółem, w tym 11,5 g przyswajalnych
  • Błonnik: 2,6 g
  • Białko: 2,1 g
  • Tłuszcz: 0,6 g
  • Potas: 561 mg
  • Fosfor: 72,3 mg
  • Wapń: 28 mg
  • Magnez: 16 mg

Inulina – szczególny węglowodan tej bulwy

Wyjątkowa w topinamburze jest wysoka zawartość inuliny. Podczas gdy ziemniak magazynuje energię w postaci skrobi, topinambur robi to właśnie w postaci inuliny. To węglowodan, którego organizm sam nie potrafi rozłożyć, więc zamiast tego przetwarzają go bakterie w jelicie grubym.

To także wyjaśnia, dlaczego topinambur może u niektórych osób powodować wzdęcia – zwłaszcza w większych ilościach. Jeśli dopiero poznajesz topinambur, zacznij od mniejszej porcji. Topinambur nie należy zresztą do alergenów, które muszą być oznakowane zgodnie z przepisami UE.

Uprawa

Warunki uprawy

Topinambur to jedno z najłatwiejszych warzyw do uprawy w przydomowym ogrodzie warzywnym. Roślina jest wieloletnia, bez problemu znosi polski klimat i osiąga 2–3 metry wysokości. Nie jest wybredna, ale ma kilka oczekiwań:

  • Gleba: Nadaje się każda ziemia ogrodowa, ale najlepsza jest lekka lub głęboko przekopana.
  • pH: Około 6,5.
  • Nawożenie: Kompost w glebie zwiększa plon.
  • Stanowisko: Miejsce, w którym wysokie rośliny nie zacieniają innych upraw – np. wzdłuż ogrodzenia lub na północnym skraju ogrodu warzywnego.
  • Mrozoodporność: W pełni mrozoodporny – bulwy mogą zimować w ziemi.

Uwaga, roślina się rozprzestrzenia

Topinambur łatwo się rozprzestrzenia i prawie nie sposób się go pozbyć, bo nawet drobne bulwy zapomniane w ziemi wyrastają ponownie następnej wiosny. Wyznacz mu więc stały kąt w ogrodzie, gdzie może rosnąć przez wiele lat.

Jak uprawiać topinambur

Czas całkowity: 5-6 miesięcy

  1. Wybierz miejsce

    Wybierz stałe miejsce w ogrodzie, w którym wysokie rośliny nie będą zacieniać innych upraw.

  2. Przygotuj glebę

    Dobrze spulchnij ziemię i wymieszaj ją z kompostem, aby bulwy miały jak najlepsze warunki.

  3. Posadź bulwy

    Posadź bulwy na głębokość 15 cm, w odstępach ok. 40–45 cm. Najlepszy termin to kwiecień–maja.

  4. Pielęgnuj rośliny

    Dopóki rośliny są małe, pilnuj, by grządka była wolna od chwastów, a w dłuższych okresach suszy podlewaj.

  5. Zbieraj w miarę potrzeb

    Pierwsze bulwy wykop między wrześniem a listopadem, a resztę zostaw w ziemi, żeby zbierać je w miarę potrzeb przez całą zimę.

Topinambur infographic

Przechowywanie

Najlepiej w ziemi

Najlepsze przechowywanie to w gruncie rzeczy żadne przechowywanie: zostaw bulwy w ziemi na całą zimę i wykopuj je w miarę potrzeb. Dzięki temu zawsze są świeże. Warstwa słomy na grządce ułatwia kopanie podczas mrozów.

Po zbiorach

Wykopane bulwy mają cienką skórkę i wysychają szybciej niż ziemniaki, dlatego wymagają nieco więcej troski. Oto jak najlepiej je przechowywać:

  • W lodówce: w woreczku foliowym w szufladzie na warzywa.
  • We wilgotnym piasku: w skrzynce w chłodnym miejscu, np. w piwnicy.
  • W ciemności i chłodzie: w nieprzepuszczających światła skrzynkach w chłodnym, suchym i wolnym od mrozu miejscu.
  • Pokrojone bulwy: włóż je do zimnej wody z odrobiną soku z cytryny, żeby nie ściemniały.
  • Gotowe danie: zupę-krem z topinamburu można zamrażać w porcjach.

Wypróbuj ten przepis

Topinambur i rösti to doskonała para: starta bulwa dodaje orzechowej słodyczy, a suche gorące powietrze w airfryerze sprawia, że brzegi robią się złociste i chrupiące. Wypróbuj nasz przepis na Rösti w airfryerze – chrupiące szwajcarskie danie ziemniaczane w 20 minut. Kiedy jest sezon na topinambur, część ziemniaków zastępuję startym topinamburem i dokładnie odciskam masę z wilgoci. Zawsze jednak zostawiam przewagę ziemniaków, bo to skrobia ziemniaczana spaja rösti – a topinambur prawie jej nie zawiera.

Często zadawane pytania

Czy topinambur jest tym samym co karczoch?

Nie. Topinambur to bulwa rosnąca pod ziemią na roślinie blisko spokrewnionej ze słonecznikiem, a karczoch to nierozwinięty pąk kwiatowy zupełnie innej rośliny. Obie należą do rodziny astrowatych, ale to dwa różne warzywa o odmiennym zastosowaniu.

Czy topinambur trzeba obierać?

Nie, nie jest to konieczne. Skórka jest cienka i jadalna, więc wystarczy dokładne wyszorowanie. Obieraj bulwy tylko wtedy, gdy chcesz uzyskać zupełnie jasną zupę lub puree, a pokrojone kawałki wkładaj do zimnej wody z odrobiną soku z cytryny, żeby nie ściemniały.

Dlaczego topinambur może powodować wzdęcia?

Topinambur zawiera dużo inuliny, czyli węglowodanu, którego organizm sam nie potrafi rozłożyć. Zamiast tego przetwarzają go bakterie w jelicie grubym, co u niektórych osób może powodować wzdęcia, zwłaszcza przy większych ilościach. Jeśli dopiero poznajesz topinambur, zacznij od mniejszej porcji.

Kiedy jest sezon na topinambur?

Topinambur to warzywo jesienno-zimowe. Zbiory zaczynają się między wrześniem a listopadem, w zależności od odmiany i terminu sadzenia, a ponieważ bulwy mogą zostać w ziemi, można je zbierać świeże w miarę potrzeb przez całą zimę.

Czy można zrobić topinambur w airfryerze?

Tak, i to jeden z moich ulubionych sposobów na jego przygotowanie. Wyszoruj bulwy, pokrój je w cząstki lub cienkie plasterki, wymieszaj z odrobiną oleju i soli i piecz, aż będą złociste. Cząstki robią się chrupiące na zewnątrz i kremowe w środku, a cienkie plasterki zamieniają się w chrupiące chipsy.

Fakty o topinamburze

CechaWartość
Nazwa polskaTopinambur (słonecznik bulwiasty)
Nazwa łacińskaHelianthus tuberosus
RodzinaAstrowate (Asteraceae); rodzaj słonecznik (Helianthus)
Typ roślinyRoślina wieloletnia z jadalnymi bulwami
PochodzenieWschodnia część Ameryki Północnej
Wysokość2–3 m
MrozoodpornośćW pełni mrozoodporny
GlebaKażda ziemia ogrodowa, najlepiej lekka lub głęboko przekopana; pH 6,5
Siew/sadzenieBulwy sadzi się na głębokość 15 cm, najlepiej w kwietniu lub maju
ZbiórOd września do listopada, a potem przez całą zimę w miarę potrzeb
Kaloryczność na 100 g66 kcal (surowy)
SmakSłodkawy i orzechowy
Zastosowanie kulinarneZupa, puree, pieczony, smażony, surowy w sałatce i jako chipsy z airfryera
PrzechowywanieNajlepiej w ziemi; wykopane bulwy w wilgotnym piasku lub w woreczku foliowym w lodówce

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Close
Close