Pazı, tek bir bitkide iki sebze sunar: ıspanak gibi kullanabileceğiniz iri, yumuşak yapraklar ve haşlanabilen, buharda pişirilebilen ya da kızartılabilen etli, sulu saplar. İsviçre pazısı ve mangold adlarıyla da bilinir; geniş, beyaz saplı türlere ise Danimarka’da sølvbede (“gümüş pancar”) denir. Botanik olarak pazı, pancarın bir varyetesidir (Beta vulgaris var. cicla) ve bu nedenle kırmızı pancarla yakın akrabadır.
Pazıyı çok severim, çünkü hiçbir şey boşa gitmez. Yapraklar kremalı bir yemekte ya da tartta gayet iyi iş görür, saplar ise airfryer’da enfes, kızarmış kenarlar kazanır. Üstelik evde yetiştirmesi en kolay sebzelerden biridir – tek bir ekim, yazdan sonbaharın ilerleyen haftalarına kadar hasat verebilir.
Tahmini okuma süresi: 6 dakika
Tarihçe ve köken
Yabani deniz pancarından mutfak bahçesine
Pazı, kıyılarda yabani olarak yetişen deniz pancarından (Beta vulgaris subsp. maritima) türemiştir – Danimarka’da örneğin Storebælt (Büyük Belt) boyunca görülür. Deniz pancarı, yetiştirilen tüm pancar türlerinin atasıdır: kırmızı pancarda kök, pazıda ise yapraklar ve saplar ıslah edilmiştir. Pazı bitkisinin kendisi ise Akdeniz yöresinden yayılmıştır.
İsveçli botanikçi Carl von Linné, onu 1753’te Beta vulgaris var. cicla adıyla tanımladı. Eskiden Chenopodiaceae familyasında sayılırdı; bugün ise ıspanak ve kinoa gibi amarant familyasına (Amaranthaceae) dahildir.

Danimarka’da pazı
Danimarka’da pazıyla ilgili bilinen en eski kayıtlar 15. yüzyılın ortalarına uzanır; 19. yüzyılda ise her sebze bahçesinde sabit bir yeri vardı. Bugün sapları beyaz, sarı, turuncu ve kırmızı olan çeşitler bulunuyor; bu yüzden pazı, tabakta olduğu kadar tarhta da göz alıcıdır.
Aynı bitki, pek çok isim
Danimarka’da pazıya bladbede ya da mangold denir; geniş, beyaz saplı türler için ise sølvbede (“gümüş pancar”) adı kullanılır. Evighedsspinat (“sürekli ıspanak”) da bir pazı çeşididir – ıspanağa daha çok benzeyen, yumuşak ve ince yapraklı bir tip. İngilizcede chard ya da Swiss chard, Türkçede ise pazı ya da İsviçre pazısı denir.
Tat ve aroma
Yapraklar
Yaprakların tadı, ıspanağın daha yoğun bir versiyonunu andırır: hafif topraksı ve minerallidir, kırmızı pancar yapraklarını anımsatan belli belirsiz bir acılık taşır. Çiğ pazı oldukça acıdır, ancak pişirildiğinde bu acılık kaybolur. Küçük, körpe yapraklar en yumuşak olanlardır ve salatada rahatlıkla çiğ kullanılabilir.
Saplar
Saplar çıtır ve sulu; hafif ve taze bir tada sahiptir, biraz sap kerevizini andırır. Geniş, beyaz saplı türlerin (sølvbede) sapları en yumuşak olanlardır, renkli saplar ise daha topraksı bir tona sahip olabilir.
Saplar kuru sıcakta kenarlarından karamelize olur; tat daha tatlı ve fındıksı bir hale gelir. Airfryer’da bu kadar lezzetli olmalarının nedeni de budur.
Mutfakta kullanımı
Pazıyla çalışırken en önemli ipucu, yaprakları ve sapları iki ayrı sebze gibi ele almaktır. Saplar yapraklardan daha uzun süre pişmelidir; bu yüzden ikisini birbirinden ayırır, yapraklar gelmeden önce sapların pişmesine biraz zaman tanırım.
Türk mutfağında
Türk mutfağında pazı yaprakları çoğunlukla ıspanak gibi kullanılır: soğanla kavrulur, çorbalara katılır ya da sarma ve böreklerin içine girer. Saplar ise kuşkonmaz gibi haşlanabilir veya güveç yemeklerinde değerlendirilebilir; ayrıca pazı şu klasik hazırlama yöntemleriyle de çok lezzetlidir:
- Kremalı pazı: yapraklar hafif koyulaştırılmış bir sosta – kremalı ıspanak gibi.
- Kuşkonmaz usulü saplar: yumuşayana kadar haşlanır ve eritilmiş tereyağıyla servis edilir.
- Gratine saplar: üstü peynir ve galeta unuyla kaplı bir fırın kabında.
- Sap turşusu: çıtır ve ekşimsi bir garnitür.
- Pane saplar: galeta ununa bulanıp çıtır olana kadar kızartılır.
Dünya mutfaklarında
Hırvatistan’da pazıya “Dalmaçya bahçesinin kraliçesi” denir ve Dalmaçya tartı soparnik’in içinde de yer alır. Nice’te tourte de blettes bir klasiktir – pazı, kuru üzüm ve çam fıstığıyla yapılan tatlı bir tart. Pek çok yerde yapraklar ve saplar birlikte tartlarda ve lazanyada kullanılır; yapraklar wok yemeklerine, çorbalara ve omletlere girer, hatta iri, çiğ bir yaprak wrap’te tortillanın yerini bile tutabilir.
Airfryer’da
Airfryer’da yıldız saplardır. Onları çubuklar halinde keser, biraz yağ ve tuzla – isterseniz sarımsak ve rendelenmiş parmesanla da – karıştırır, orta ısıda kenarları altın rengi olana kadar kızartırım. Eşit kızarsınlar diye pişirme sırasında sepeti birkaç kez sallayın.
Yapraklar, kale (kıvırcık lahana) gibi çıtır cipse dönüşebilir. İyice kurulayın, ince bir kat yağı yapraklara hafifçe yedirin ve sepete tek kat halinde yerleştirin; hafif yapraklar etrafta uçuşmasın diye üzerine küçük bir tel ızgara koyabilirsiniz. Çıtırdan yanığa çok çabuk geçerler, bu yüzden gözünüzü üzerlerinden ayırmayın.
Sağlığa faydaları
Pazının besin öğeleri
Pazı, 100 g’da yaklaşık 21 kcal içeren hafif bir sebzedir; buna karşın başta K vitamini, beta karoten ve magnezyum olmak üzere birçok besin öğesi bakımından zengindir. İşte 100 g başına temel değerler:
- K vitamini: 327,3 µg (pişmiş)
- Beta karoten: 3.647 µg (çiğ); vücut bunu A vitaminine dönüştürebilir
- C vitamini: 30 mg (çiğ)
- E vitamini: 1,9 mg alfa-TE (çiğ)
- Potasyum: 379 mg (çiğ)
- Magnezyum: 81 mg (çiğ)
- Kalsiyum: 51 mg (çiğ)
- Sodyum: 213 mg (çiğ)
Sodyum içeriği bir sebze için yüksektir; bu yüzden pazı pişirirken tuzu her zaman biraz dikkatli kullanırım.
Oksalik asit ve K vitamini
Ispanak ve ravent gibi pazı da kalsiyumu bağlayarak emilimini engelleyen oksalik asit içerir. Taze yaprakların 100 gramında yaklaşık 480 mg oksalat bulunur – yenilebilir sebzeler arasındaki en yüksek değerlerden biri. Küçük miktarların zarar verdiği gösterilmemiştir; ancak böbrek taşına yatkınsanız tüketimi sınırlamakta fayda var. Bol suda kaynatıp suyunu süzmek oksalat miktarını düşürür.
Pazı K vitamini bakımından da zengindir. K vitamini antagonisti türünden kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız, ne kadar K vitamini açısından zengin yeşil sebze tükettiğiniz konusunda doktorunuzla konuşun.
Yetiştirme
Yetişme koşulları
Pazı, mutfak bahçesinde emeğinizin karşılığını en kolay veren sebzelerden biridir. İki yıllık bir bitkidir, ancak çoğunlukla tek yıllık olarak yetiştirilir ve neredeyse her tür toprakta iyi gelişir.
- Toprak: humuslu ve iyi süzülen, tercihen çok ağır olmayan, pH değeri nötre yakın.
- Ekim zamanı: sıcaklık 8–10 dereceye ulaştığında doğrudan açık alana; Danimarka’da nisan sonundan haziran ayına kadar.
- Çimlenme sıcaklığı: en uygunu yaklaşık 20 derece, en az 8 derece.
- Gübreleme: ilk iki ay içinde kompost. Çok gübre vermektense az vermek daha iyidir – yoğun gübrelemede yapraklardaki nitrat oranı artar.
- Boy: ‘Bright Light’ gibi bir çeşit için yaklaşık 40 cm.
- Soğuğa dayanıklılık: sert don bitkinin tepesini ve en dıştaki yaprakları alır, ancak bitki çoğunlukla kışı atlatır ve yeniden sürgün verir.
Çeşitler
Klasik beyaz saplı sølvbede çeşitleri arasında ‘Blonde à Carde Blanche’, ‘Glatter Silber’ ve ‘White Silver’ yer alır; ‘Bright Yellow’ ve ‘Golden Chard’ ise sarı saplıdır. İri saplar yerine yumuşak yaprakları tercih ediyorsanız, evighedsspinat (“sürekli ıspanak”) seçin.
Pazı nasıl yetiştirilir
Toplam süre: yaklaşık 10 hafta
- Toprağı hazırlayın
Humuslu, iyi süzülen ve çok ağır olmayan bir tarh seçin; pH değerini nötre yakın tutmaya çalışın.
- Tohumları ekin
Sıcaklık 8–10 dereceye ulaştığında doğrudan açık alana ekin; Danimarka’da bu dönem nisan sonundan haziran ayına kadar sürer. Her tohum aslında küçük bir tohum kümesidir ve birden fazla bitki verebilir.
- Seyreltin ve bakım yapın
Küçük bitkiler çıktıktan sonra seyreltin; böylece her bitkiye yeterli alan kalır. Kurak dönemlerde sulayın ve ilk iki ay içinde kompost verin.
- Aşamalı hasat yapın
Ekimden yaklaşık 10 hafta sonra hasada başlayabilirsiniz. Bitki yeni yapraklar vermeye devam etsin diye en yaşlı ve en büyük yaprakları dipten koparın ya da sapları toprağın yaklaşık 5 cm üzerinden kesin.

Saklama
Taze tüketin
Pazı hasattan sonra suyunu ve canlılığını hızla kaybeder; bu yüzden mümkünse kullanacağım gün hasat ederim. Satın alıyorsanız, yaprakları dik ve diri, sapları sert olan demetleri seçin.
- Buzdolabında: pazıyı nemli bir mutfak bezine ya da poşete gevşekçe sarın ve sebze çekmecesine koyun.
- Kullanmadan hemen önce yıkayın: ıslak yapraklar daha çabuk yumuşayıp pörsür.
- Pörsümüş yapraklar: sapları bir bardak soğuk suya koyun; yapraklar çoğu zaman yeniden dikleşir.
- Dondurma: pazı dondurulabilir – hafif solmuş yapraklar da.
Pazı nasıl dondurulur
Yaprakları ve sapları ayrı ayrı blanşlarım, çünkü bu hafif haşlama rengi korur. Ardından hızla soğuk suda soğutur, suyunu sıkar ve porsiyonlar halinde dondururum. Dondurulmuş yaprakları, tıpkı dondurulmuş ıspanak gibi, doğrudan yemeklerde, çorbalarda ve lazanyada kullanırım.
Bu tarifi deneyin
Pazı yaprakları tam olarak ıspanak gibi kullanılabilir; her şeyin birlikte piştiği bir fırın kabında hem yapraklar hem saplar hakkını verir. Airfryer’da ıspanaklı lazanya – kremsi, yeşil ve bir saatten kısa sürede hazır tarifimizi deneyin – pazı sezonundayken ıspanağın bir kısmını memnuniyetle pazıyla değiştiririm. Sapları ince doğrayıp önce kavururum; en sonunda yaprakları tavada büzülmeye bırakır, ardından hepsini katların arasına yerleştiririm. Böylece bitkinin tamamını kullanmış olurum ve lazanya biraz daha diri bir doku kazanır.
Sıkça sorulan sorular
Evet, mangold pazının yalnızca başka bir adıdır. Geniş, beyaz saplı türlere ayrıca sølvbede (“gümüş pancar”) denir.
Evet, ancak çiğ pazı oldukça acıdır. Küçük, körpe yapraklar en yumuşak olanlardır ve salataya çok yakışır; daha büyük yapraklar ile saplar ise pişirildiğinde daha lezzetli olur, çünkü acılık bu sayede kaybolur.
Sapları çubuklar halinde kesin, biraz yağ ve tuzla karıştırın ve orta ısıda kenarları altın rengi olana kadar kızartın. Yapraklar da iyice kurulanıp ince bir kat yağ sürüldüğünde ve pişirme sırasında yakından izlendiğinde çıtır cipse dönüşebilir.
Danimarka’da açık alanda yetişen pazı temmuzdan ekime kadar hasat edilir. Nisanda ekilen bitkiler temmuz ya da ağustosta hazır olur ve hasat sonbaharın ilerleyen haftalarına kadar sürebilir.
Evet, hafif solmuş yapraklar bile. Yaprakları ve sapları ayrı ayrı blanşlayın, hızla soğutun, suyunu sıkın ve porsiyonlar halinde dondurun. Blanşlama rengi korur.
Pazı hakkında bilgiler
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Türkçe adı | Pazı (İsviçre pazısı olarak da bilinir; Danimarka’da bladbede ya da mangold, beyaz saplı türler sølvbede) |
| Latince adı | Beta vulgaris var. cicla |
| Familya | Amarant familyası (Amaranthaceae) |
| Köken | Akdeniz yöresi; yabani deniz pancarından türemiştir |
| Bitki tipi | İki yıllık yapraklı sebze, çoğunlukla tek yıllık olarak yetiştirilir |
| Boy | Yaklaşık 40 cm (‘Bright Light’) |
| Soğuğa dayanıklılık | Çoğunlukla kışı atlatır ve yeniden sürer; sert don bitkinin tepesini ve en dıştaki yaprakları alır |
| Toprak | Humuslu, iyi süzülen ve çok ağır olmayan; pH nötre yakın |
| Ekim/dikim | Sıcaklık 8–10 dereceye ulaştığında doğrudan açık alana; Danimarka’da nisan sonundan haziran ayına kadar |
| Hasat | Temmuz–Ekim (Danimarka’da), ilk kez ekimden yaklaşık 10 hafta sonra |
| 100 g başına kalori | Yaklaşık 21 kcal |
| Tat | Yapraklar güçlü bir ıspanak gibi topraksı, saplar yumuşak ve sulu |
| Mutfakta kullanımı | Yapraklar ıspanak gibi; saplar haşlanmış, gratine edilmiş, turşu yapılmış ya da airfryer’da kızartılmış |
| Saklama | En iyisi taze; blanşlanıp sonradan kullanılmak üzere dondurulur |